Ali Akif İyidoğan, kaynaklarda çoğunlukla geçen adıyla Ali İyidoğan, 1895 yılında İstanbul’da doğmuş, 1974 yılında hayatını kaybetmiş bir devlet adamı ve siyasetçidir. Mülkiye’yi bitirdikten sonra Nüfus İşleri Umum Müdürlüğü, Zonguldak, Gaziantep, Kars, Sivas, Manisa ve Adana valiliği görevlerinde bulunmuştur.

Adana valiliği sonrasında aktif siyasete atılan İyidoğan; Kars milletvekilliği, Cumhuriyet Senatosu üyeliği, Devlet Bakanlığı, Başbakan Yardımcılığı ve Cumhuriyet Senatosu İçtüzük Komisyonu Başkanlığı gibi görevler yürütmüştür.

Gaziantep Valiliği ve Antakya Ziyareti

Akif İyidoğan, 1932-1935 yılları arasında Gaziantep Valiliği görevinde bulunmuştur. Bu dönemde kendisine verilen başka bir görev nedeniyle Antakya’ya da gelmiştir.

Eğer bu ziyaret işgal altındaki Antakya dışında başka bir yere yapılsaydı, sıradan resmî temaslardan biri olarak kalabilirdi. Ancak Antakya’da yaşayan Türkler, bu gelişi gerçek amacının çok ötesinde anlamlandırmış; Akif İyidoğan da karşılaştığı manzara karşısında muhtemelen büyük bir şaşkınlık yaşamıştır.

Mehmet Tekin’in Anlatımıyla Karşılama

Bu ziyareti anlatan en önemli kaynaklardan biri, Mehmet Tekin’in çalışmalarında yer alan bilgilerdir. 1989 yılında Mehmet Tekin tarafından bu ziyareti konu alan bir kitap yayımlanmış, daha sonra başka eserlerinde de Gaziantep Valisi’nin Antakya seyahatiyle ilgili bilgiler paylaşılmıştır.

“Nisan 1934’te resmi görüşmeler için Sancak’a gelen Gaziantep Valisi Akif İyidoğan Antakya’da bir kurtarıcı gibi karşılandı. Muhteşem bir karşılama yapıldı. Halk sevinçten valinin makam arabasını havaya kaldırdı. Halk araçtaki Türk bayrağına yüz sürmeye can atıyordu. Fransız idareciler bu karşılamada yapılan gösterilerden rahatsız oldular. Vali ertesi gün ziyaretini kısa keserek geri döndü.”

Ziyaretin Arka Planı: Halep’teki Resmî Görüşmeler

Ziyaretin arka planında, Türkiye ile Fransa arasında 29 Haziran 1929 tarihinde imzalanan protokol çerçevesinde yapılan resmî görüşmeler bulunuyordu. Sınırın korunması ve gözetimi konusundaki ihtiyaç üzerine düzenlenen bu protokole göre, Türkiye ve Suriye’den eşit sayıda kişinin katılımıyla bir sınır komisyonu kurulacak ve bu komisyon en az altı ayda bir toplanacaktı.

Akif İyidoğan, bu görüşmelerde Türkiye’yi temsil edecek heyetin başkanıydı. Toplantı Halep’te yapılmıştı. Sonrasında İyidoğan, belki de yalnızca gezmek amacıyla Antakya’ya gelmek istemişti. Antakya’ya geleceği ise bir telgrafla bildirilmişti.

“Valimiz” Telgrafı ve Tarihî Yanlış Anlama

Selim Çelenk’in blog sayfasında aktardığı bilgilere göre, Akif İyidoğan’ın Hatay’a gelişini haber veren telgraf, ziyaretin Antakya’daki etkisini büyüten ilginç bir yanlış anlamaya da yol açmıştır.

“Aslında Eczacı Tevfik Bey Gaziantep’ten ‘VALİMİZ geliyor, karşılayın’ şeklinde bir telgraf çekmiş, fakat telgrafhane ‘VALİMİZ’ kelimesini ‘VALİNİZ’ şeklinde almış, yani telgraftaki ‘Valimiz’ kelimesi ‘Valiniz’ olmuş… Bir harfin yanlış alınması yüzünden Hatay eşsiz, tarihi günlerinden birini yaşamıştı.”

Bu küçük telgraf hatası, Antakya’da olağanüstü bir beklenti yaratmıştı. Halk, gelen kişinin yalnızca Gaziantep Valisi değil, kendileri için çok daha büyük anlam taşıyan bir temsilci olduğu duygusuyla hareket etmişti.

Harbiye Ziyareti ve Antakya’dan Ayrılış

Akif İyidoğan, Antakya’da bulunduğu süre içinde Harbiye şelalelerini de gezmiştir. Ancak karşılamanın yarattığı siyasal atmosfer ve Fransız makamlarının rahatsızlığı nedeniyle ziyaret kısa sürmüş, İyidoğan kısa bir süre sonra Antakya’dan ayrılmıştır.

Buna rağmen bu kısa ziyaret, Antakya’da yaşayan Türkler için çok güçlü bir moral kaynağı olmuş; Fransız yönetimi ve Türkiye’ye katılmak dışında çözümler düşünen çevrelerde ise rahatsızlık yaratmıştır.

Fransız Yönetiminin ve Arap Basınının Tepkisi

Mehmet Tekin’in aktardığı satırlar, ziyaretin yalnızca Antakya’da değil, Suriye ve Arap basınında da yankı uyandırdığını göstermektedir. Türk heyetinin Antakya ziyareti, manda yönetimi ve bölgesel basın açısından siyasal bir mesele hâline gelmiştir.

“Türk heyetinin Antakya ziyareti Suriye’de büyük gürültülerin kopmasına sebep oldu. Bu yüzden sadece Suriye’de değil, tüm Arap basınının yayınlarında telaş ve öfke dolu ifadeler kullanılmaya başlandı. Yüksek Komiserlik bu karşılamada yapılan gösterileri ‘usul ve nizama aykırı gösteriler’; açığa vurulan duyguları ‘bedhahane tefsirat’ olarak değerlendirdi.”

Yüksek Komiserlik, bu gösterilerin asılsız haberlerle tahrik oluşturmak isteyen çevrelerin işi olduğunu ileri sürmüş; ayrıca Ankara Hükümeti’nin bu hareketin kendi siyasetine aykırı olduğu yönünde teminat verdiğini belirtmiştir.

Aynı açıklamada, 3 Şubat 1930 tarihinde belirlenen Sancak sınırlarının hiçbir surette değiştirilemeyeceği ve bu konuda Türk Hükümetiyle herhangi bir görüşme yapılmadığı ifade edilmiştir. Bu açıklama, ziyaretin Fransız Mandası yönetimi tarafından ne kadar hassas algılandığını göstermektedir.

1934 Antakya’sında Bir Moral Günü

Akif İyidoğan’ın Antakya ziyareti, süre olarak kısa olsa da etkisi bakımından büyüktür. Antakya’daki Türkler için bu ziyaret, yalnızca bir valinin gelişi değil; Türkiye ile bağın ve geleceğe dair umudun görünür hâle geldiği tarihî bir andı.

Fransız idaresinin rahatsızlığı, Arap basınındaki tepki ve Yüksek Komiserlik açıklamaları, bu olayın sıradan bir protokol ziyareti olmadığını açıkça ortaya koymaktadır.

Antakya Arşiv Notları İçin Önemi

Bu olay, Antakya’nın yakın tarihindeki küçük ama sembolik gücü yüksek hadiselerden biridir. Bir telgraf hatası, bir valinin kısa ziyareti ve halkın büyük karşılaması; Sancak döneminin siyasal psikolojisini anlamak için önemli bir pencere açar.

Antakya Arşiv Notları açısından bu ziyaret, şehir hafızasının yalnızca resmî belgelerde değil; hatıralarda, yerel anlatılarda, gazete haberlerinde ve fotoğraflarda da yaşadığını gösteren değerli bir örnektir.

Kaynakça

1. Selim Çelenk, “Gaziantep Valisinin Hatay Ziyareti”, blog yazısı.
2. Hatay Devleti Millet Meclisi Zabıtları, Hazırlayan: Mehmet Tekin, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2009.
3. Wikipedia, Ali İyidoğan maddesi.
4. Mehmet Tekin, Hatay’ın İşgal Yılları ve Bağımsız Hatay Devleti Kronolojisi, ATAM Yayını, Ankara, 2010.