Andrey Archibold Paton
Andrey Archibold Paton’ın Gözünden 1843’te Antakya, İskenderun ve Belen
İngiliz diplomat, oryantalist, seyyah ve yazar Andrey Archibold Paton, 1841–1843 yılları arasında Suriye’de tuttuğu notlarda Antakya ve çevresine dikkat çekici bir yer ayırır.
Andrey Archibold Paton Kimdir?
Andrey Archibold Paton, 1811–1874 yılları arasında yaşamış İngiliz diplomat, oryantalist, seyyah ve roman yazarıdır. 1843 ile 1874 yılları arasında, çoğunlukla dünyanın farklı bölgelerine yaptığı seyahatlerden aldığı notlar üzerine kaleme aldığı çok sayıda kitap yayımlamıştır.
Suriye’de bulunduğu 1841–1843 yıllarındaki gözlemlerinden oluşan The modern Syrians; or, Native Society in Damascus, Aleppo, and the mountains of the Druses adlı eserinde, Antakya ve çevresine de genişçe yer vermiştir.
İskenderun’dan Antakya’ya Yolculuk
Paton, 1843 yılı Şubat ayının ilk haftasında İskenderun’a ulaşır. 309 sayfa ve 21 bölümden oluşan kitabının 19. bölümü bütünüyle, 20. bölümünün ise bir kısmı Antakya ve çevresine ayrılmıştır.
19. bölüm; “Kıyı Gezisi”, “İskenderun”, “Kötü İklim”, “Mustik Bey”, “Belen”, “Antakya” ve “Fırat Nehri ile İletişim” başlıklarından oluşur.
Bakış yönünün diğer tarafında ise Adana ovası ve karlı zirveleriyle Batı Toroslar yer almaktadır. Böylece Paton’ın anlatısı, daha ilk sayfalardan itibaren İskenderun körfezini yalnız bir liman olarak değil, geniş bir coğrafi sahnenin parçası olarak kurar.
Belen Geçidi ve İbrahim Paşa’nın Yolu
Antakya’ya gidiş sırasında Paton, topçu birliklerinin nakliyesi için İbrahim Paşa tarafından yaptırıldığını belirttiği yoldan geçer. Belen’in iklimini daha önce gezdiği Lübnan’ın kuzey bölgelerine, zirvedeki geçidin sunduğu manzarayı ise İsviçre manzaralarına benzetir.
Bu geçiş, yalnızca bir yolculuk sahnesi değildir. Paton’ın metninde Belen; İskenderun’un liman dünyası ile Antakya’nın iç coğrafyası arasında stratejik, askeri ve ticari bir eşik olarak görünür.
İskenderun
Paton, İskenderun’u hem sağlıksız bulduğu iklimi hem de limanının stratejik önemiyle birlikte değerlendirir.
Belen
Belen geçidi, Paton’ın anlatısında doğa manzarası, askeri yol ve iletişim hattı olarak öne çıkar.
Antakya Gölü
9 Şubat’ta Paton, kış aylarında yüz ölçümü yaz aylarının iki katına çıkan Antakya Gölü çevresindedir.
Antakya Gölü, Asi Nehri ve Türkmen Ovaları
9 Şubat tarihinde Paton, ayakları artık Antakya Gölü kıyısındadır. Kış aylarında yaz aylarındaki yüz ölçümünün iki katına ulaştığını söylediği göl, Belen dağlarının eteklerine doğru uzanır.
Bu satırlar, Paton’ın Antakya çevresini yalnızca şehir merkezinden ibaret görmediğini; göl, nehir, ova, geçit ve yollarla birlikte düşündüğünü gösterir.
Bir İngiliz Seyyahın Gözünden Bölgenin Stratejik Değeri
Paton’ın anlatısında, dönemin İngiliz sömürgeci bakışının izleri de açıkça görülür. İskenderun’u Batı Afrika’daki İngiliz sömürgesi Sierra Leone’ye benzetmesi, Antakya’da emeğin ucuzluğuna dikkat çekerek Avrupalılara ekonomik önerilerde bulunması bu bakışın yansımalarıdır.
İskenderun iklimini sağlıklı yaşam için elverişli bulmasa da limanın önemini göz ardı etmez. Samandağ’daki eski limanın temizlenmesini ve yeniden kullanıma açılmasını masraflı ve sınırlı fayda sağlayacak bir girişim olarak görür.
Ona göre daha iyi plan; İskenderun bataklığını kurutmak ve İbrahim Paşa’nın Belen dağlarını delerek açtığı askeri yolu temel iletişim kanalı olarak kullanmaktır.
Antakya’nın Nüfusu, Toplumsal Yapısı ve Üretimi
Paton, Antakya’nın çevre yerleşimlere uzaklığını dönemin koşullarına göre verir. Ona göre Antakya ile İskenderun arası 10 saat, Antakya ile Samandağ arası ise 6 saattir.
Kentin nüfusuna ve etnik-dini dağılımına ilişkin değerlendirmelerine ise sübjektif yargılarını da ekler. Paton’ın verdiği bilgiye göre Antakya nüfusu yaklaşık 10 bin kişidir ve bunun 1200’ünü Hristiyanlar oluşturmaktadır.
Paton, Nusayrileri ve Ermenileri “sadık” ve “çalışkan” olarak niteler. Bu ifadeler, dönemin Avrupalı seyyah metinlerinde sıkça görülen sınıflandırıcı ve dışarıdan bakan üslubun örnekleri olarak okunmalıdır.
İpek, Yılan Balığı ve Antakya Ekonomisi
Paton’ın Antakya’yı Beyrut’la karşılaştırması, ipek üretimi hakkındaki değerlendirmelerinde de sürer. Ona göre Antakya ve çevresinde üretilen ipek, Beyrut’ta üretilenlere göre daha düşük kalitededir.
Buna karşılık Antakya’nın dikkat çeken ürünlerinden biri yılan balığıdır. Paton, iriliği ve güzel tadıyla öne çıkan yılan balıklarından yılda 120 bin ila 150 bin adet yakalandığını ve bunların tüm Suriye’ye dağıtıldığını aktarır.
Andrey Archibold Paton, The modern Syrians; or, Native Society in Damascus, Aleppo, and the mountains of the Druses, from notes made in those parts during the years 1841-2-3.