1876 yılında Karl Baedeker tarafından yayıma hazırlanan Palestine and Syria: Handbook for Travellers, Türkçeye Filistin ve Suriye: Seyahatçiler İçin El Kitabı şeklinde çevrilebilecek önemli bir rehber kitaptır. Essen doğumlu Alman yayıncı Karl Baedeker’in adı, modern anlamda seyahat rehberlerinin öncülerinden biri olarak anılır.

Eser 1876 yılında yayımlanmış olsa da Baedeker’in 1859’da hayatını kaybettiği düşünüldüğünde, kitapta yer alan bilgilerin daha eski gözlemlere, derlemelere ve seyahat notlarına dayandığını söylemek mümkündür. Bu yönüyle eser, 19. yüzyıl ortalarında Antakya ve çevresine dair kıymetli bir tanıklık sunar.

Karl Baedeker ve Albert Socin

Kitabın girişinde, el kitabının asıl yazarlarından birinin Basel Üniversitesi’nde Doğu Dilleri profesörü olan Albert Socin olduğu belirtilir. Socin, kitapta tarif edilen bölgeleri defalarca ziyaret etmiş bir araştırmacıdır. Bununla birlikte eser yalnızca Socin’in çalışması değildir. Baedeker’in editörlüğü ve seyahat rehberi geleneği, metnin düzeninde açıkça hissedilir.

Giriş sözünde verilen bilgilere göre Baedeker de kitapta adı geçen birçok yeri bizzat görmüştür. Bu nedenle eser, masa başı bir derleme olmanın ötesinde, seyahat gözlemi, coğrafi tarif, tarihsel bilgi ve pratik yol rehberliğini bir araya getiren kapsamlı bir kaynaktır.

Antakya’ya Giden Yol: Halep’ten İskenderun’a

Antakya, kitapta “From Aleppo to Iskanderun by Antioch” başlığı altında ele alınır. Bu başlık, “Antakya Üzerinden Halep’ten İskenderun’a” şeklinde çevrilebilir. Bölümde güzergâh boyunca uğranan yerler ayrıntılı biçimde anlatılır ve yerler arasındaki tahmini süreler parantez içinde verilir.

Seyyah önce Turmanin çevresinden başlayarak Dâna’ya, Sermada kalıntılarına, Kasr el-Benât’a, Burç er-Rakseh’e ve Yenişehir Hanı’na uzanan güzergâhı aktarır. Yol boyunca karşılaşılan nekropoller, kaya mezarları, zeytin presleri, kilise kalıntıları, sarnıçlar ve Roma yoluna ait izler dikkatle kaydedilir.

“Turmanin’in ötesinde, zengin, kırmızımsı toprağı olan iyi işlenmiş bir ovayı geçerek Dâna’ya gidiyoruz… Dâna’nın kuzey batısında ilginç bir nekropol bulunmaktadır.”

Yenişehir Hanı ve Harim Kalesi

Rehberde Yenişehir Hanı’na ulaşıldığında bölgenin tarım için oldukça elverişli olduğu belirtilir. Ancak aynı yerde hırsızlığın yaygınlığından ve hanın kötü koşullarından da söz edilir. Bu tür ayrıntılar, seyahat rehberlerinin yalnızca tarihî bilgi değil, dönemin yolculuk şartlarını da aktardığını gösterir.

Yolculuk daha sonra Arapların Harim Kalesi’ne doğru devam eder. Kale, Haçlılar tarafından yeniden inşa edilmiş ve Castrum Harenkh adıyla anılmıştır. Metinde 1163 yılında Nureddin’in Frank ordusunu bu bölgede bozguna uğrattığı, daha sonra Melik el-Aziz’in 1232’de burada sağlam bir kale yaptırdığı bilgisi verilir.

Harim’in verimli çevresi için kullanılan “Küçük Şam” ifadesi, bölgenin tarihsel tarımsal zenginliğini göstermesi bakımından önemlidir.

Asi Nehri, Demir Köprü ve Antakya’ya Yaklaşma

Batıya doğru ilerleyen güzergâh, Kusa Han üzerinden Asi Nehri’ne ulaşır. Ardından orta çağda büyük önem taşıdığı belirtilen Cisr el-Hadid, yani Demir Köprü, anlatılır.

Köprünün dört kemerli olduğu, nehir üzerinde su çarkları ve bir değirmen bulunduğu, köprünün ötesinde ise bir han yer aldığı belirtilir. Daha sonra yol, Antakya gölünü sağda bırakarak meyankökü bitkilerinin arasından geçer.

“Sol tarafta kaya mezarları, üstümüzdeki tepede ise antik Antakya’nın surları yükseliyor. On dakika sonra Bab Bulus yani Aziz Paul Kapısı’nın kalıntılarını geçiyoruz.”

Antakya’ya Varış ve Konaklama Sorunu

Antakya’ya varıştan sonra rehber, şehirdeki konaklama imkânlarının zayıflığından söz eder. Konsolosluk temsilcilerinin evlerinde veya bir gazinoda kalınabileceği belirtilir. Ancak gelenlerin kendi yatak takımlarını getirmesi gerektiği özellikle vurgulanır.

Bu ayrıntı, 19. yüzyılın Antakyası’nda modern anlamda otelcilik hizmetlerinin henüz sınırlı olduğunu göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Seyyah için Antakya tarihî ve coğrafi bakımdan zengin bir şehir olsa da yolculuk şartları hâlâ zahmetlidir.

Baedeker’in Antakya Tarihi

Rehber, Antakya’ya ulaştıktan sonra kısa fakat yoğun bir tarih özeti verir. Antakya’nın kuruluş efsanesinden, kartalın konduğu yer anlatısından ve kentin ilk yerleşim alanlarından söz edilir. Şehrin başlangıçta Asi Nehri’nin güney tarafında yer aldığı, nüfus arttıkça ikinci bir mahallenin kurulduğu aktarılır.

Daha sonra Seleukoslar döneminde Antakya’nın nasıl geliştiği, kentin mahalleleri, sütunlu caddeleri ve şehir planına dair bilgiler verilir.

“Vatandaşlar, tiyatrolarında halk toplantıları yapan ve kendi belediye işlerini yöneten 18 kabileden oluşuyordu. Seleukos ve halefleri şehri muhteşem binalarla süslediler.”

Tetrapylon ve Sütunlu Sokaklar

Metnin en ilginç bölümlerinden biri, Antakya’nın şehir planına dair verdiği bilgilerdir. Üçüncü mahallenin Seleukos Callinicus ya da Libanius’a göre Büyük Antiochus tarafından kurulduğu söylenir. Şehrin bu yeni bölümü nehirdeki bir ada üzerinde yer almaktadır.

Merkezde dört kapılı bir tetrapylon veya kapalı sütunlu düzen bulunduğu, buradan sütunlu sokakların dört yöne ayrıldığı belirtilir. Bu anlatım, Antik Antakya’nın mimari görkemini anlamak açısından önemlidir.

Bu Metin Neden Önemli?

Baedeker rehberi, Antakya’yı yalnızca eski çağlardan kalan bir şehir olarak görmez. Yol güzergâhları, hanlar, köprüler, kalıntılar, mezarlar, tarım alanları, surlar, kapılar ve konaklama imkânlarıyla birlikte ele alır. Bu nedenle metin, hem tarih araştırmaları hem de kültürel coğrafya açısından değer taşır.

Özellikle Antakya’ya kuzeydoğudan yaklaşırken görülen kalıntılar, Demir Köprü, Bab Bulus, antik surlar ve kaya mezarları, şehrin 19. yüzyıldaki görünümünü anlamak için önemli ipuçları verir.

Sonuç

Seyahatnamelerdeki Antakya dizisinin bu yazısında, Karl Baedeker adıyla yayımlanan 1876 tarihli rehberin Antakya’ya dair bölümüne baktık. Kitapta Antakya’ya ulaşan yol, güzergâh üzerindeki kalıntılar, Demir Köprü, Bab Bulus, konaklama güçlükleri ve antik Antakya’nın şehir planı hakkında dikkat çekici bilgiler yer alır.

Seyyahların anlatımları Antakya’nın yerleşimi, surları, kapıları ve antik şehir dokusuna ilişkin ayrıntılarla devam eder. Bu ayrıntılar, Seyahatnamelerdeki Antakya dizisinin ikinci cildinde ayrıca ele alınacaktır.