Gertrude Bell’in Antakya’sı: “Güzellik Antakya’nın Devredilemez Mirasıdır
Gertrude Bell’in Antakya’sı: “Güzellik Antakya’nın Devredilemez Mirasıdır”
“Çöl Kraliçesi” olarak anılan Gertrude Bell, Antakya’yı yalnızca bir şehir olarak değil; sanatın, medeniyetin, harabelerin, kırmızı çatıların ve Asi Vadisi’nin iç içe geçtiği büyük bir tarih sahnesi olarak anlatır.
Gertrude Bell’in Antakya Cümlesi
“Yüzyıllar boyunca sanatın beşiği ve dünyanın tanıdığı en muhteşem medeniyetlerden birinin merkezi olan Antakya…”
Gertrude Bell Kimdir?
Gertrude Margaret Lowthian Bell, 1868 yılında İngiltere’de zengin ve tanınmış bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Oxford Üniversitesi Modern Tarih bölümünü iki yılda birincilikle bitirdi.
Sanat tarihçisi, arkeolog, dilbilimci, yazar, fotoğrafçı, haritacı, dağcı ve müzeci olarak tanındı. Ancak aynı zamanda İngiliz emperyal siyasetinin Ortadoğu’daki en etkili figürlerinden biri, bir sömürge uzmanı ve casustu.
“Çöl Kraliçesi”
Gertrude Bell, 2015 yapımı Queen of the Desert filminde Nicole Kidman tarafından canlandırılmıştı. Film çok başarılı bulunmasa da Bell’in yaşamı, Ortadoğu tarihi açısından hâlâ tartışılan ve incelenen önemli bir konudur.
Ortadoğu’yu Haritalarla Gezen Kadın
Bell, Ortadoğu’yu karış karış gezmiş, halkların dillerini ve kültürlerini öğrenmiş, kitaplar yazmış, fotoğraflar çekmiş ve arkeolojik gözlemler yapmıştır.
Fakat bu geziler yalnızca romantik bir keşif merakıyla açıklanamaz. Bell, Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanması sürecinde İngiliz çıkarları doğrultusunda çalışan en önemli isimlerden biri olmuştur.
Antakya’ya Bakışı Neden Önemli?
Gertrude Bell’in Antakya anlatısı, hem güçlü gözlem yeteneği hem de dönemin emperyal bakış açısını yansıtması bakımından önemlidir. Onun satırlarında Antakya; güzelliği, eski ihtişamı, harabeleri ve kaybolmuş medeniyetiyle karşımıza çıkar.
Dar Sokaklar, Kırmızı Çatılar
Bell, Antakya ile daha fazla tanıştıkça ilk izlenimlerinin değişmediğini söyler. Dar, taş döşeli sokaklarda yürürken şehrin ona daha da hoş göründüğünü anlatır.
“Dar, taş döşeli sokaklarda dolaştıkça daha da hoş görünüyorlardı. Çarşı olan ana cadde hariç, neredeyse bomboştular.”
Kırmızı kiremitlerle kaplı çatılar, kepenkli balkonlar ve sessiz sokaklar, Bell’in Antakya tasvirinde belirgin bir atmosfer oluşturur.
Geçmişten Kalan İzler
Bell, Antakya’da geçmişten çok az iz kaldığını söyler. Buna rağmen Seraya’da gördüğü lahitlerden, Daphne yolu kenarındaki kalıntılardan, bir Türk evinin avlusundaki klasik mimari parçalardan söz eder.
Ona göre Seleukos Nikator’un Antakya’sı artık büyük ölçüde hayal gücünün şehridir. Asi Nehri’nin yatağı değişmiş, antik ada ortadan kalkmış, eski sarayların ve villaların izleri toprağın ve alüvyonun altında kalmıştır.
Antik Antakya’nın Kaybolan Yüzü
“Geri kalanı için Seleukos Nikator’un Antakya’sı yalnızca hayal gücünün bir şehridir.”
Asi Nehri ve Eski Villalar
Bell’e anlatılanlara göre Asi Nehri kıyıları bir zamanlar muhteşem villalarla kaplıydı. Derin kazıldığında bu yapıların temelleri, sikkeler ve bronz nesneler ortaya çıkıyordu.
Ancak Bell, kendisine satılmak istenen bazı eski eserlerin sahte olduğunu düşünmüş, bu görüşü antika koleksiyonuyla ilgilenen Rıfat Ağa tarafından da doğrulanmıştır.
1. Kırmızı Çatılar
Bell’in Antakya tasvirinde kırmızı kiremitli çatılar şehrin en güçlü görsel unsurlarındandır.
2. Sessiz Sokaklar
Çarşı dışında sokakların neredeyse boş oluşu, şehirde eski ihtişamdan kalan sessizliği hissettirir.
3. Kayıp Antik Kent
Seleukos Nikator’un Antakya’sı Bell için artık büyük ölçüde hayal gücünde yaşayan bir şehirdir.
4. Devredilemez Güzellik
Bell, bütün yıkıma rağmen güzelliğin Antakya’nın elinden alınamaz mirası olduğunu söyler.
Roma Yolundan Antakya’ya
Bell, Antakya’ya yaklaşırken Bizans kulelerini, sırtları taçlandıran duvarları ve Roma yolunun kırık kaldırımlarını görür.
“Çiçekli körfezin çitleri arasından Antakya’ya giden Roma yolunun kırık kaldırımında tökezledik.”
Yolun bir bölümünün Asi Nehri’nin bir kolu tarafından kaplanmış olması, şehrin tarih ve tabiatla iç içe geçmiş görünümünü daha da güçlendirir.
Modern Antakya’nın Görünümü
Bell, modern Antakya’yı eski surların çevrelediği büyük alan içinde küçülmüş bir şehir olarak görür. Ona göre kale duvarları kayaların ve tepelerin üzerinden tırmanırken, kasaba bu geniş alanın içinde adeta daralmış gibidir.
“Modern Antakya, giysileri sıska bacaklarına göre çok geniş olan bir pantolona benziyor.”
Antakya’nın Devredilemez Mirası
“Gün batımında, kampımın kurulduğu Silpius Dağı’nın aşağısındaki Nusayri mezarlığının eğimli çimenliğinde durup hilal altındaki kırmızı çatıları gördüğümde, güzelliğin Antakya’nın devredilemez mirası olduğunu anladım.”
Gertrude Bell ve Sömürgeci Bakış
Bell’in Antakya anlatısı edebî ve görsel açıdan güçlüdür. Ancak onun yalnızca bir gezgin olarak değil, İngiliz emperyal siyasetinin etkili bir temsilcisi olarak değerlendirilmesi gerekir.
Irak sınırlarının çizilmesinden Osmanlı sonrası Ortadoğu düzeninin kurulmasına kadar birçok süreçte etkili olan Bell, bölgede yalnızca gözlemci değil, aynı zamanda müdahil bir aktördür.
Lawrence, Churchill ve Bell
Gertrude Bell, T. E. Lawrence ve Winston Churchill gibi isimlerle aynı tarihsel sahnede yer aldı. Bu isimlerin tamamı, Osmanlı sonrası Ortadoğu’nun nasıl şekilleneceği konusunda belirleyici roller üstlendi.
Antakya Anlatısının Önemi
Bell’in Antakya satırları, bir yandan şehrin 20. yüzyıl başındaki görünümünü belgeleyen değerli gözlemler içerir; diğer yandan Batılı seyyahların Antakya’ya nasıl baktığını gösterir.
Harabeler, kırmızı çatılar, mezarlıklar, Asi Vadisi, Roma yolu ve kaybolmuş antik ihtişam, Bell’in metninde birlikte görünür hâle gelir.
Sonuç: Güzelliğin Antakya’da Kalan Mirası
Gertrude Bell için Antakya, eski ihtişamını büyük ölçüde kaybetmiş ama güzelliğini koruyan bir şehirdir. Onun gözünde Antakya; yıkılmış medeniyetlerin, sessiz sokakların, kırmızı çatıların ve hâlâ etkileyici bir coğrafyanın birleştiği özel bir yerdir.
Bell’in anlatısı, eleştirel bir gözle okunmalıdır. Çünkü metnin ardında yalnızca bir gezginin hayranlığı değil, aynı zamanda Osmanlı sonrası Ortadoğu’yu şekillendirmeye çalışan sömürgeci bir aklın bakışı da vardır.
Seyahat(name)lerdeki Antakya
Seyyahların, tarihçilerin, elçilerin ve eski kaynakların Antakya’ya dair tanıklıklarını bir araya getiren yazı dizimizi inceleyebilirsiniz.
Tüm Seyahat(name)lerdeki Antakya YazılarıKaynakça Notu
Bu yazıda Gertrude Bell’in Antakya’ya ilişkin seyahat anlatıları ve onun Ortadoğu’daki siyasal rolüne dair değerlendirmeler esas alınmıştır.