İsmet İnönü: “Sevimli, Haluk, Mütevazı Bir Başkan”
İsmet İnönü: “Sevimli, Haluk, Mütevazı Bir Başkan”
Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Hatay’ı üç kez ziyaret etti. 1941, 1946 ve 1954 yıllarındaki bu ziyaretler; Hatay’ın anavatana katılışı sonrası toplumsal ruh hâlini, çok partili hayata geçiş sancılarını ve dönemin siyasal atmosferini anlamak açısından önemli izler taşır.
İsmet İnönü Kimdir?
İsmet İnönü, 1884 yılında doğdu, 1973 yılında hayatını kaybetti. Mustafa Kemal Atatürk’ün yakın silah arkadaşlarından biri, Lozan Antlaşması’nın baş mimarlarından ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci Cumhurbaşkanıdır.
Atatürk’ün vefatından sonra Cumhurbaşkanı olan İnönü döneminde Türkiye tarihini derinden etkileyen gelişmeler yaşandı. Türkiye, İkinci Dünya Savaşı felaketinin dışında kaldı; Hatay ise onun Cumhurbaşkanlığı döneminde Türkiye’ye katıldı.
İnönü’nün Hatay Ziyaretleri
İsmet İnönü Hatay’ı üç kez ziyaret etti. Çeşitli kaynaklarda 1939 ve 1942 yıllarına ait ziyaretlerden söz edilse de doğru tarihler İnönü Vakfı kayıtlarında şu şekilde yer alır:
İskenderun
Antakya
Reyhaniye, Kırıkhan, Belen, Arsuz
İskenderun, Antakya
Süveydiye, Reyhanlı, İskenderun
Antakya
Reyhanlı, Kırıkhan, Hassa
1941 Ziyareti: Hatay’ın Büyük Sevinci
İsmet İnönü’nün 20 Ekim 1941 tarihli Antakya ziyareti, Hatay’ın anavatana katılmasından kısa süre sonra gerçekleştiği için büyük bir anlam taşıyordu.
Bu ziyarette kendisini karşılayanlar arasında Vecihe Akdoğan da vardı. Hatıra defterinde bu karşılaşmayı ve İnönü’nün Antakya’daki izlenimini şu sözlerle anlatmıştı:
“Makineden indi, ilk önce benim elimi sıktı. Cevval ve müteharrik gözlerle beni birkaç saniye tetkik ettikten sonra ‘Siz kimsiniz? Vazifeniz nedir?’ dedi. ‘Efendim, belediye encümen azasıyım’ cevabında bulundum. Teşekkür etti.”
“Sevimli, Haluk, Mütevazı Bir Başkan”
“İki gece kaldı, o vakit cumhurbaşkanı idi İnönü, 57 yaşlarında sevimli, haluk, mütevazı bir başkan İsmet İnönü.”
Yenigün Gazetesinde İnönü Coşkusu
1941 ziyareti, Yenigün gazetesinde büyük coşkuyla yer aldı. Manşetler, Hatay’ın anavatana katılışından sonra yaşadığı duygusal atmosferi açıkça gösteriyordu:
1946 Ziyareti: Tarafsız Cumhurbaşkanı
1946 ziyareti, Türkiye’nin çok partili hayata geçtiği bir dönemde gerçekleşti. İnönü bu yurt gezisi boyunca yalnızca CHP yöneticileriyle değil, CHP dışındaki partilerin temsilcileriyle de görüşmeye özen gösterdi.
DP’lilerle Gece Görüşmesi
8 Ekim 1946’da Hatay’da vali konağında İnönü şerefine verilen akşam yemeğine, resmî olmayan biçimde davet edildikleri gerekçesiyle DP’liler katılmadı. Bunun üzerine İnönü, DP il müteşebbis heyeti üyelerini bizzat vali konağına davet etti.
DP’liler saat 23.15’te geldi ve görüşme gece 01.30’a kadar sürdü. Bu olay, İnönü’nün çok partili düzenin yerleşmesi konusunda izlediği yeni tutumu göstermesi bakımından önemlidir.
İki Partili Hayata Geçişin Hatay’daki Yansıması
“CHP ile DP’nin aralarındaki siyasi rekabeti iki centilmen olarak devam ettirmelerinin zorunlu olduğunu belirtmiştir.”
1954 Ziyareti: Gergin Bir Siyasi Atmosfer
İsmet İnönü’nün 19 Nisan 1954 tarihli Hatay ziyareti, iç siyasetin hayli gerginleştiği bir dönemde gerçekleşti. Güney illerindeki geziler sırasında olaylar çıkmış, Mersin’de bir yurttaş hayatını kaybetmişti.
Bu gerginlik Hatay’a da yansıdı. İnönü, Erzin ve Dörtyol’da yapmayı düşündüğü bazı mitingleri iptal ederek İskenderun’a geçti.
İskenderun Konuşması
İnönü, İskenderun’da yaptığı konuşmada iktidarı eleştirdi ve yabancı sermaye konusunda dikkat çekici sözler söyledi:
“Onların kararlarına göre yabancı sermaye gelip, bizim toprağımızda ziraat yapacak. Bugün yabancı sermayeyi işletecek toprağımız yoktur.”
Daha sonra Belen’e geçen İnönü, burada da halka hitap ettikten sonra Antakya’ya ulaştı.
1941
Hatay’ın anavatana katılışının ardından büyük coşku ve bağlılık gösterileri.
1946
Çok partili hayata geçiş sürecinde CHP ve DP temsilcileriyle temas.
1954
Gergin siyasi atmosferde muhalefet lideri olarak Hatay ziyareti.
Hatay
İnönü’nün ziyaretlerinde hem milli birlik hem de siyasal dönüşümün sahnesi.
Sonuç
İsmet İnönü’nün Hatay ziyaretleri, yalnızca bir devlet adamının şehir gezileri değildir. 1941’de Hatay’ın anavatana katılışının coşkusu, 1946’da çok partili hayata geçişin arayışları, 1954’te ise sertleşen iç siyaset aynı şehirde, farklı zamanlarda görünür hâle gelir.
Vecihe Akdoğan’ın hatıralarında “sevimli, haluk, mütevazı bir başkan” olarak yer alan İnönü, Hatay tarihinin hem duygusal hem de siyasal hafızasında özel bir iz bırakmıştır.
İlgili Yazılar
Kaynakça
- İnönü Vakfı kayıtları.
- Yenigün Gazetesi, 1941.
- Vecihe Akdoğan hatıra defteri.
- 1946 Hatay ziyareti üzerine dönem basını ve değerlendirmeler.